Manneen Barnootaa Hundaaf!

by centerfordemocraticsociety

Barumsi mirga namoomaafi duudhaalee dimokraasii hawaasa qayyabachiisuu irra darbee hiyyummaa fi eeggattummaa hir’isuun lammiileen hundumtuu qixaan fayyadamaa siyaas-diinagdee akka ta’an aangessa . Kana dhugoomsuuf imaammanni barnootaa fi leenjii bara 2004 Ministerri barnootaa baase akka ibsutti barattoonni hundi qaama miidhamtootas dabalatee akkaataa fedhiifi dandeettii isaaniitiin akka barachuu qaban dubbisiisa.

Haata’u malee barattoota fedhii addaa qaban (qaama miidhamtoota) carraan barumsa mijataa ta’e qixa barattoota birootiin akka argataniif deeggarsa addaa taasisuu irratti haalonni danqaa ta’an akka jiran ni muldhatu. Barattoota fedhii addaa qaban kanneen haala gargaaruu danda’amuun malleen baruufi barsiisuu bifa qindaa’aa ta’een kennamuu irratti hanqinni jira. Maneen barnootaa qaama miidhamtootaaf mijataa ta’e akkasuma bu’uraalee misoomaa saxaxeessuu hanga ijaaruutti imalli jiru qama miidhamaa xiyyeeffannoo keessa kan galchee miti. Keessumattuu naannawa manneen barnootaatti ijaarsi manneenii fi gamoowwanii qaama miidhamtootaaf  akkaataa maluun hin ijaaraman. Dareen barnootaa, manneen kitaabaa, handhuurri gabbisaa/kutaan qo’annoo fi qorannoo fi manni fincaanii isaaniif mijataa hin fakkaatu. Haalli kun barattoota fedhii addaatiif yaaddoo ta’uu irra darbee barnoota isaanii akka addaan kutaniif sababa ta’aa jiru.

Abdurrahamaan Tebuu

Akka fakkenyaatti namni asiin gubbatti suuraan isaa muldhatu, Abdurrahmaan Tebuu, waan isa irra ga’aa ture akka armaan gadiitti seenessa. ‟Akkuma nama kamiittuu baradhee bakka yaade ga’uuf fedhii guddaa qaba ture. Rakkoo ilaalchaa hawaasni qaama miidhamaaf qabu irraa kan ka’e hawaasa keessatti dhaladhe irraa fagaadhee barnoota koo eegale. Manneen barnootaa barattoota fedhii addaaf mijataa hin turre. Tajaajila geejjibaa hin argadhu. Kutaan barnootaa seenuuf waan na jalaa olfagaatuuf guyyaa hundumaa hiriyyoota kootu baatee daree na seensisa ture. Sa’aatii boqannaa kootii kophaa koo daree keessa tura. Teessoon M/B akkaataa qaama koof tolutti hin hojjatamne. Manni fincaaniis narraa waan fagaatuuf lafarra harkifataa dhaquun baayyee na yaaddessa ture. Manneen barnoota dhuunfaa heddu barattoota qaama miidhamtoota hin simatan. Kanneen simatanis deeggarsa addaa gochuu irratti hanqina qabu. Ilaalchi hawaasni qaama miidhamaaf qabu ammayyuu rakkoo qaba. Haalli kun hedduu na dhiphisaa ture. Kanumaaf barumsa koo addaan  kutee  hojii dhuunfaa koo eegale. Asittis rakkoon hin dhabamne. Garuu isa mana baruumsaa sana irra wayya”

Walumaa galatti barattoonni fedhii addaa rakkoo gara garaa keessummeessaa oolu. Rakkoo ilaalchaa, rakkoo gargaarsa mallaqaa dhabuu, haala ijaarsa manneen barnoota, sirni barnoota hundagaleessa ta’e gubbaa hanga gadiitti bifa wal-fakkaataa ta’een diriiruu dhabuu irra deddeebiin isaan mudata. Qaama midhamtoonni hawaasa kessatti dhibbentaa 15 olitti kan tilmaaman yoo ta’u xiyyeefannaa dhabuun isaanii miidhuu bira darbee hawaasa badhaa miidhuu mala.

Rakkoo hawaas-diinagdee akka biyyaatti jiru hundee irraa furuuf rakkoowwan akka kanaa xiyyeeffannoo barbaadan irratti hojjachuun furmaata waaraa ta’a. Kana gochuuf manneen barnootaa barattoota fedhii addaaf mijataa ta’uu qabanitti irratti hojjachuu fi deeggarsaa fi xiyyeeffannoo addaa qaama miidhamtootaaf gochuun, muxannoo ture itti fuufsisuu fi haaraa jalqabuun gaari. Xiyyeeffannoo addaaf yeeroon dabalataa kennameefi barumsa wal-simsiisaa ta’e akkaataadhuma fedhiifii dandeetti isaaniitti kennamuufi feesisa. Barsiisota barattoota fedhii addaa barsiisaniif leenjiin dabalataa yeeroodhaa yeerotti  kennamuufi qaba. Too’annoof hordoffiin bifa qindaa’een tasifamuu barbaachisa.

Rakkoolee eeramaniif furmaanni qaama tokko qofaan osoo hin taane xiyyeeffannoo qaamota garagaraa waan gaafatuuf hawaasni ‘kun rakkoo kooti’ jechuun qaamolee mootummaa dhimmi ilaallatu wajjiin hojjachuuf haamilee sheematatuu qaba. Mootummaan hojiirra oolmaa imaammataaf karoora barnoota hammataa ta’e gubbaa hanga jalaatti diriirsuufi hordofuun sirreeffama barbaachisu gochuu, dhaabbileen mit-mootummaa baruumsa irratti hojjatan immoo hubannoo kennuu, deeggarsa barbaachisu gochuun hawaasni badhaan barattoota fedhii addaa qaban gara mana baruumsaatti akka ergu gochuun tumsuun gaari. Manneen barnootaa hunda-galeessa, hawataafi mijataa ta’an, egeree barattoota qaama miidhamtootaaf.

Kamaal Kataboo!

You may also like

1 comment

Avatar
Derara Ansha October 25, 2022 - 1:40 pm

Thanks Kamal for bringing up a significant and timely topic. Education for all has become an ambitious notion than genuine policy to embrace everyone. Kemal´s case study where someone drop out due to his physical appearance is a groundbreaking insight to challenge the ongoing problem in our region. It is an opening article that calls for committed involvement of stakeholders to reconsider the issue and strive for solutions.

Reply

Leave a Comment